از آنجا که ژیوار روستایی در دل کوهستان کۆساڵان از رشتهکوه زاگرس در هورامان است، قاعدتاً مطالعۀ تاریخ و جغرافیای آن از رهگذر آشنایی با زیستبوم زاگرسنشینانِ کردستان و به ویژه شناخت تاریخ، فرهنگ و آداب و رسوم مردمان هورامان امکانپذیر است. به همین دلیل ژیوارشناسی در دل هورامانپژوهی قرار دارد و در نتیجه منابع آنها بهسان یکدیگر و بیشتر آنها نوعاً یکسان هستند. از آن جمله میتوان به گونههای مختلف منابع تاریخی که در این منطقه یافت میشوند، شامل سنگنگارهها و انواع آثار باستانی همچون سفالها، نسخ خطی و منابع مکتوب تاریخی، منابع ادبی و روایتهای بومی اشاره کرد.
به منظور بررسی تاریخ پیش از اسلام در این منطقه، میتوان به آثار باستانی قابل توجهی چون قلعۀ تاریخی سلێن، سنگنگارۀ تهنگیوهر، غار کاوششدۀ ڕوار، قلعۀ تاریخی و پراهمیت هورامان، تپۀ گازرخانی، آتشکدۀ ئاتهژگا، اسناد مشهور به قبالههای هورامان و از این قبیل موارد اشاره کرد. در این میان، قبالههای هورامان که در کوهستان کۆساڵان یافت شدهاند و نیز قلعۀ سلێن به دلیل نزدیکی به ژیوار، از اهمیت بیشتری برخوردارند. با این حال، از آنجا که هدف این کتابچه به صورت خاصْ بررسی و پردازش تاریخ قبل از اسلام ژیوار نبوده، جز بیانی کلی و اجمالی به آنها پرداخته نشده و این زمینه، مشخصاً برای بررسی و تتبع به وسیلۀ متخصصان و پژوهشگران علاقهمند در نظر گرفته شده است. امیدوارم در آینده شاهد فعالیت دوستان خوشذوق و علاقهمند به این حوزه در هورامان و شاهد انتشار پژوهشهای ارزشمند آنان باشیم.
ادبیات گورانی ـ هورامی، از جمله منابع مهم در هورامانپژوهی است. مجموعۀ متون دینی بازجایمانده از اهل حق که به این زبان هستند و شامل چندین کلام و دفتر میشوند، از جمله منابع شناخت افکار و عقاید این گروه در نواحی پاییندست هورامان به شمار میروند. متون حماسی و دیگر انواع منظومههای کهن نیز، مانند خسرو و شیرین خانای قبادی و آثار دیگری در این زمینه همچون هفت لشکر، رستم و سهراب، رستم و اسفندیار و بیژن و منیژۀ کردی نیز، از منابع ادبی شناخت هورامان به حساب میآیند.
آثار ادبی و علمی شاعران و عالمان برجستۀ هورامان تخت نیز، از جمله آثار دیگر برای پژوهش دربارۀ هورامان به شمار میآیند. مهمترین این موارد در پیوند با روستای ژیوار، آثار ملا خضر ڕواری، صیدی و سید عبدالله بڵبهری هستند.
در کنار این آثار، منابعی کتابی نیز وجود دارند که میتوان دادههایی دربارۀ هورامان از آنها استخراج کرد. از آن جمله میتوان به انساب الاکراد ابوحنیفه دینوری اشاره کرد. شرفنامه، اثر فارسی و ارزشمند شرف خان بدلیسی در سدۀ یازدهم هجری نیز، از جمله آثاری است که گزارشهایی دربارۀ حاکمان روستای پاڵنگان در هورامان و نیز قلعۀ زهڵم به دست داده است. اثر بسیار ارزشمند نور الانوار در ذراری سید مختار، اثر سید عبدالصمد تواری در سدۀ یازدهم هجری، از جمله منابع بسیار معتبری است که به بیان نسب برخی خاندانهای سادات کردستان با تمرکز بر منطقۀ کهڵاتهرزان و هورامان میپردازد و در آن، اطلاعات ارزشمندی از برخی شخصیتهای هورامان به دست میدهد. در اثری تاریخی از ملا محمدشریف قاضی (متولد 1152 ه.ق) ـ از خاندان مردوخی هورامان ـ به نام زبدة التواریخ، برخی اطلاعات پراکنده دربارۀ هورامان و مناطق مهمی از آن، آمده است. آیةالله مردوخ کردستانی، اثری به نام تاریخ قدیم اورامان به او منسوب کرده است که تاکنون خبری از آن به دست نیامده است. در فصل چهارم کتاب سِیَر الاکراد در تاریخ و جغرافیای کردستان، اثر تاریخی عبدالقادر بن رستم بابانی، بخشی با عنوان «صفت کوه اورامان» آمده است. در سراسر کتاب تاریخ اردلان مستورۀ کردستانی نیز، گزارشهایی در پیوند با هورامان و رویدادهای سیاسی آن روایت شده است. با این حال، حدیقۀ ناصریه اثر علیاکبر وقایعنگار کردستانی، اثری است که توجه بیشتری به هورامان داشته، بخشهای مختلف آن، کوهها و رودهای آن را معرفی کرده و گزارشهای متنوعی از رویدادهای این ناحیه را در خود جای داده است. میرزا شکرالله سنندجی در کتاب تحفۀ ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان به ارایۀ گزارشهایی چند دربارۀ هورامان پرداخته است. منظومۀ هورامی جنگنامۀ اورامان و روس از میرزا شریف بێسارانی، به شرح واقعۀ دفاع هورامیها در برابر روسها در جنگ جهانی اول میپردازد و از این حیث، دادههای تاریخی ارزشمندی به دست میدهد.
از میان مآخذ و منابع متأخر نیز میتوان به آثاری چند که دادههایی هورامانشناختی دربردارند، اشاره کرد. از آن جمله میتوان کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او، اثر رشید یاسمی را نام برد که اجمالاً به معرفی هورامان و بیان دیدگاههای خود دربارۀ پیرشالیار پرداخته است. کتاب آیةالله مردوخ با عنوان تاریخ کرد و کردستان، از جمله آثاری است که اطلاعات بسیاری دربارۀ هورامیها و هورامان در آن ذکر شده است. رسالۀ کردان گوران اثر گ. ب. آکوپف، یکی از کردشناسان ارمنی نیز، علاوه بر بررسیهای تاریخی و نژادی در خصوص گورانها و هورامیها، دربارۀ خصوصیات زبانشناسی تاریخی هم مطالبی گزارش کرده است. مراد اورنگ در کتاب خود با عنوان کردشناسی مشخصاً به بحث و بررسی دربارۀ پیرشالیار و تشریح ابیاتی چند پرداخته است. جلد دوم اثر بسیار ارزشمند یادی مهردان از استاد مامۆستا ملا عبدالکریم مدرس، به شرححال و بیان فعالیتها، خدمات و برخی نامهنگاریهای مشایخ نقشبندی هورامان میپردازد و اطلاعات بسیار ارزشمندی دربارۀ این خاندان به دست میدهد. اطلاعات شرححالشناختی برخی شخصیتهای تاریخی هورامان در تاریخ مشاهیر کرد از بابا مردوخ روحانی آمده است. صدیق صفیزادۀ بۆرەکهیی در کتاب تاریخ کرد و کردستان خود، از فرمانروایان هورامان گزارشهایی به دست داده است که گویا پیش از آن در اثر محمدعلی سلطانی دربارۀ کرمانشاهان آمدهاند. تاریخ سلاطین هورامان، اثر بسیار ارزشمند قاضی عبدالله شیداست که در نوع خود، مهمترین اثر برای هورامانپژوهی به شمار میرود.
از میان آثاری که به صورت اختصاصی به هورامان پرداختهاند نیز میتوان مێژووی ههورامان، اثر محمدامین هورامانی را ذکر کرد. کتاب پهیامی ههورامان از هادی رشید بهمنی نیز، کتابی است که به هورامان و تاریخ آن اختصاص دارد. پژوهشهای کردی دیگری نیز دربارۀ هورامان منتشر شدهاند که از آن جمله میتوان به ههورامان: لێکۆڵینهوەیهکی مێژوویی ـ کولتووریه از ایوب رستم، سهربۆردێکی ههورامان و سهردانێکی تهوێڵه از عبدالرزاق عبدالرحمن محمد، خانمهکهی بیاره و تهوێڵه از کوکب هورامانی و نهایتاً گهشتی بیاره از فاتح عبدالکریم اشاره کرد.
این موارد، مجموعهای از منابع هستند که هر کدام به نحوی اطلاعاتی دربارۀ هورامان به دست دادهاند. با این حال تاکنون اثر جداگانهای دربارۀ روستای ژیوار منتشر نشده و ظاهراً ژیوارنامه نخستین اثر در این زمینه خواهد بود. از این رو، عمدۀ منابع ژیوارشناسی بر اساس پژوهشهای تاریخ شفاهی، روایتسنجی، تحقیقات میدانی، بررسی اسناد و آثار بازجایمانده از قبیل قبالهنامهها و سنگ قبرها و نسخههای خطی و پزشکی سنتی خواهد بود.
علاوه بر پدرم و مدیریت محترم نشر احسان، باید از دوستانی چند که در تهیۀ دادههای این کتاب و مواردی دیگر من را یاری دادند، تشکر کنم. از آن جمله میتوان به آقای سیوان اداک اشاره کرد که پارهای مصاحبههای انجامیافتۀ خود با سالمندان و آگاهان ژیواری را بدون هیچ مزد و منتی در اختیار من گذاشت. آقای سید احسان اتابک برخی جاینامهای ژیوار را برای بنده یادداشت و ارسال کرد. دوست عزیزم، مهندس سعد ادراکی، پیشنهادهایی مطرح کرد. آقای ابوبکر اداک، ضمن همراهی با بنده در انجام مصاحبههایی چند در ژیوار، زحمت یک مصاحبه را عهدهدار شد. با عزیزان دیگری نیز مصاحبه شد که نام آنان در بخش منابع و مآخذ آمده و به این ترتیب از آنان صمیمانه تشکر میشود. نهایتاً ذکر این نکته ضروری به نظر میرسد که در نقل روایتها، نام راوی ذکر نشده و مجموعۀ دادههای بهدستآمده، بدون ارجاعدهیْ در متن کتاب گنجانده شدهاند.
ثبت دیدگاه دربارۀ یادداشت